Dok u Prištini odbrojavaju sate do presude i pripremaju se za ishod koji bi mogao biti predstavljen kao velika pobjeda, u Beogradu sa posebnom pažnjom iščekuju odluku Specijalizovanih vijeća Kosova o sudbini Hašima Tačija i ostalih bivših komandanata OVK, imajući u vidu da bi njihovo eventualno oslobađanje moglo otvoriti prostor za novi talas političkih pritisaka na Srbe.
Prvostepena presuda Tačiju, Kadriju Veseljiju, Redžepu Seljimiju i Jakupu Krasnićiju trebalo bi da bude izrečena 16. septembra u Hagu, čime će biti okončana prva faza jednog od najznačajnijih procesa koji se odnose na ratne zločine počinjene tokom sukoba na Kosovu i Metohiji. Uoči presude u Prištini su se pojavili murali i zastave OVK, kao i sat koji odbrojava vrijeme do izricanja odluke, dok su najavljena i nova okupljanja podrške bivšim komandantima.
U političkim krugovima već se govori o tome šta bi moglo uslijediti ukoliko Tači bude oslobođen. Lider Alijanse za budućnost Kosova Ramuš Haradinaj pominjao je mogućnost da Tači bude kandidat za predsjednika samoproglašenog Kosova. Tači zato nije samo bivši komandant OVK koji čeka sudsku odluku, već i bivši predsjednik Kosova i jedan od najvažnijih političara albanske političke scene poslije rata. Njegov povratak mogao bi promijeniti odnose snaga, posebno ako bi njegova Demokratska partija Kosova nakon oslobađajuće presude dobila novi politički zamah.
Optužnica i šest godina
Tači, Veselji, Seljimi i Krasnići uhapšeni su u novembru 2020. godine, a suđenje je počelo u aprilu 2023. Sva četvorica su se izjasnila da nisu krivi. Tužilaštvo je zatražilo da svaki od njih bude osuđen na po 45 godina zatvora. Optužnica ih tereti po deset tačaka, od kojih se šest odnosi na zločine protiv čovječnosti, a četiri na ratne zločine. Navode se progon, zatvaranje, nezakonito hapšenje i pritvor, drugi nehumani postupci, okrutno postupanje, prisilni nestanak, mučenje i ubistva.
Prema navodima iz optužnice, oko 407 ljudi bilo je pritvoreno u objektima pod kontrolom OVK, dok su najmanje 102 osobe ubijene. U predmetu je identifikovano 75 žrtava, među kojima 51 Srbin, 23 Albanca i jedan Rom. Tužilaštvo navodi da su zločini činjeni od marta 1998. do septembra 1999. godine, uz tvrdnje o postojanju zajedničkog plana usmjerenog protiv ljudi koji su smatrani protivnicima OVK.
Kako je nastao sud
Specijalizovana vijeća Kosova osnovana su nakon izvještaja Dika Martija iz 2011. godine, koji je iznio ozbiljne navode o zločinima pripadnika OVK, uključujući organizovani kriminal, nezakonita zatvaranja i trgovinu organima. Kosovske vlasti su 2015. godine usvojile ustavni amandman i zakon kojima je omogućeno osnivanje Specijalizovanih vijeća i Specijalizovanog tužilaštva. Iako su formalno dio pravosudnog sistema Kosova, vijeća imaju poseban status, sjedište u Hagu i u njihovom radu učestvuju međunarodne sudije i tužioci. Operativno su počela da rade 2017. godine, a mandat im obuhvata krivična djela povezana sa navodima iz Martijevog izvještaja i zločinima počinjenim tokom i neposredno nakon rata, od 1998. do 2000. godine.
Ova institucija nije nekadašnji Haški tribunal niti je dio Međunarodnog krivičnog suda, već posebna sudska institucija formalno uključena u kosovski pravni sistem, ali sa sjedištem u Hagu. Proces protiv Tačija, Veseljija, Seljimija i Krasnićija najveći je i politički najosjetljiviji predmet pred ovom institucijom.
Oslobađanje ili kazna
Bivši predsjednik skupštinskog Odbora za Kosovo i Metohiju Milovan Drecun kaže za „Glas Srpske“ da bi oslobađajuća presuda predstavljala težak udarac za žrtve i porodice stradalih, ali i za nastojanja da se utvrdi odgovornost za zločine počinjene tokom rata.
– Ako ne bude odgovarajuće kazne, onda je to praktično opraštanje i legalizacija zločina OVK. U presudi mora da bude konstatovan udruženi zločinački poduhvat. Toliko je dokaza priloženo da bi to bio potpuni obrt da oni budu oslobođeni, ali videćemo – rekao je Drecun.
On ne isključuje ni mogućnost kazni koje bi, zbog vremena provedenog u pritvoru, mogle značiti njihov skoriji izlazak na slobodu. Zbog toga će i visina eventualnih kazni, a ne samo pitanje oslobađanja ili osude, imati značajne političke posljedice.
Promjena odnosa snaga
Istoričar Stefan Radojković smatra da bi povoljan ishod za Tačija mogao predstavljati značajan politički kapital za Demokratsku partiju Kosova i dodatno zakomplikovati poziciju Aljbina Kurtija. Oslobađajuća presuda mogla bi u albanskoj javnosti biti predstavljena kao potvrda njegove ratne i političke uloge, dok bi osuđujuća mogla izazvati snažne reakcije i biti predstavljena kao politička osveta.