M. D. | 4h 47min

Francuski geopolitički scenariji iz 1915. godine predviđali su potpuno drugačije uređenje Evrope nakon mogućeg poraza Centralnih sila. Na Balkanu je jedna od najzanimljivijih zamisli bila stvaranje znatno proširene Srbije, koja bi obuhvatala velike dijelove današnje Bosne i Hercegovine, Hrvatske i drugih susjednih područja.

Riječ je, međutim, o hipotetičkim ratnim razmišljanjima, a ne o konačnom savezničkom planu koji je ikada proveden.

Tekst se nastavlja ispod promocije

Šta je francuski scenarij predviđao za Balkan?

Prema mapi i tumačenju historičara Stanislava Sretenovića, francuske diplomatske i geopolitičke zamisli iz 1915. godine nastale su u periodu intenzivnih pregovora među članicama Antante. Posebno važnu ulogu imali su dogovori s Italijom, koja je te godine ušla u Prvi svjetski rat na strani Saveznika.

U jednom od scenarija Srbija je trebala postati dominantna država Balkana. Njene granice bile bi značajno proširene prema zapadu, a teritorijalne promjene zahvatile bi veliki dio prostora koji danas pripada Bosni i Hercegovini i Hrvatskoj.

Tekst se nastavlja ispod promocije

Prema prikazanoj karti, Srbija bi dobila veliki dio Bosne i Hercegovine, Srijem, Bačku, Hrvatsku-Slavoniju te dijelove Dalmacije, sve do područja Splita. Na jugu bi zadržala teritorije koje je već osvojila u Balkanskim ratovima, dok bi se dodatno širila prema sjevernoj Albaniji.

Takva država imala bi i znatno snažniji položaj na Jadranskom moru.

Historičar Stanislav Sretenović, međutim, naglašava da se ne smije govoriti o gotovom planu koji je Francuska namjeravala provesti.

„To nisu bila predviđanja, nego hipotetička razmišljanja o teritorijama koje će biti dodijeljene članicama Trojne antante u slučaju pobjede.“

Sretenović objašnjava da su teritorijalne kombinacije bile povezane i s pokušajima da se Italiji ponude određene teritorije, dok bi se istovremeno pokušala privući Bugarska na stranu Antante.

Bosna i Hercegovina bila bi među ključnim područjima

Posebno je zanimljiv dio scenarija koji se odnosi na Bosnu i Hercegovinu. Prema prikazanoj podjeli, veliki dio današnje BiH našao bi se unutar proširene Srbije.

To pokazuje koliko su se granice Balkana tokom Prvog svjetskog rata posmatrale kao predmet diplomatskog pregovaranja. Savezničke sile pokušavale su unaprijed odrediti moguće nagrade za države koje bi im se priključile ili ostale lojalne tokom rata.

Istovremeno, nije postojala samo jedna vizija budućnosti Balkana. Ideja o stvaranju velike Srbije nije bila isto što i kasniji projekat Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, odnosno Jugoslavije.

Upravo je to jedna od ključnih razlika između tadašnjih hipotetičkih scenarija i političkog poretka koji je nakon rata zaista nastao.

Crna Gora trebala je ostati posebna država

Zanimljiv je i položaj Crne Gore. Prema ovom scenariju, ona ne bi odmah bila spojena sa Srbijom, već bi zadržala zasebnu državnost.

Istovremeno, njena teritorija bila bi značajno proširena. Na karti su joj pripadali dijelovi Hercegovine, Metohije i područja prema sjevernoj Albaniji.

Sretenović ističe da je razlog za takav pristup bio jednostavan. Crna Gora je 1915. godine još uvijek bila nezavisna država i članica Antante, odnosno saveznik Srbije i Italije.

Italija je trebala dobiti velike teritorije

Jedan od glavnih razloga za ovakve kombinacije bila je Italija. Rim je ulaskom u rat očekivao značajne teritorijalne dobitke, a tajni Londonski ugovor iz 1915. godine predviđao je Italiji brojne teritorijalne ustupke.

Prema scenariju prikazanom na karti, Italija bi se proširila preko područja današnje Slovenije, Hrvatske i Austrije. Njene ambicije uključivale su Trst, Istru i velike dijelove jadranske obale.

Planovi su išli i izvan Evrope. Italiji su se predviđali teritorijalni interesi u Anadoliji, što pokazuje koliko su saveznici tada široko zamišljali poslijeratnu podjelu prostora.

Njemačka bi bila potpuno drugačija

Najveće promjene nisu bile rezervisane samo za Balkan.

Francuski scenarij predviđao je praktično potpuno razbijanje Njemačkog Carstva. Njemački prostor bio bi podijeljen na više država, dok bi pojedine teritorije pripale Francuskoj, Belgiji, Danskoj i Ruskom Carstvu.

Rusija bi prema toj zamisli postala ogromna evropska sila, sa teritorijama koje bi se prostirale duboko prema srednjoj Evropi.

Austro-Ugarska bi nestala, dok bi Mađarska bila znatno smanjena. Rumunija bi dobila velike teritorije, uključujući Transilvaniju i Banat, a Češka bi postojala kao zasebna država.

Na jugu Evrope, Osmansko Carstvo bilo bi snažno potisnuto, dok bi Grčka dobila dodatne teritorije na Egeju.

Zašto se ovaj scenarij nikada nije ostvario?

Ratni planovi iz 1915. godine nisu predstavljali konačnu kartu poslijeratne Evrope. Tokom naredne dvije godine međunarodne okolnosti dramatično su se promijenile.

Ruska revolucija 1917. godine potpuno je promijenila položaj Rusije, dok je ulazak Sjedinjenih Američkih Država u rat dodatno promijenio odnos snaga. Zbog toga su brojni raniji dogovori i hipotetičke teritorijalne kombinacije izgubili značaj.

Nakon završetka rata uspostavljen je drugačiji mirovni poredak. Umjesto velike Srbije kakva se pojavljuje na ovoj hipotetičkoj karti, nastala je Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca, kasnije poznata kao Jugoslavija.

Ova mapa zato danas predstavlja prije svega zanimljiv pogled u alternativnu historiju i pokazuje koliko su granice Evrope tokom Prvog svjetskog rata bile predmet intenzivnih pregovora i različitih scenarija.